Muziek maakt wijs

15 oktober 2015

Op 14 oktober is de Landelijke Regeling Muziekimpuls door het Fonds Cultuurparticipatie gelanceerd waarbij basisscholen projectaanvragen kunnen doen om hun muziekonderwijs uit te breiden en te verbeteren. Dat is niet alleen ontzettend leuk voor kinderen, maar ook heel goed voor de ontwikkeling van het kinderbrein. Rineke Kraaij sprak met Erik Scherder (hoogleraar klinische neuropsychologie aan de VU) over het belang van muziek in het onderwijs en over wat nou wel en niet goed is voor onze hersenen. Nieuwe dingen leren is in ieder geval heel goed voor het jonge, maar ook het wat oudere brein. Zo is hij zelf een aantal jaren geleden begonnen met viool spelen. ‘Fantastisch.’

 

Door: Rineke Kraaij

 

 Naast een gewoon bureau staat er in de werkkamer van Erik Scherder ook een kleiner wat hoger bureautje met een laptop erop en een hometrainer ervoor. Als ik de kamer binnenkom zit hoogleraar Scherder op het fietsje terwijl hij telefoneert. Ook is de kamer een vrolijke chaos met allerhande kunstwerken aan de wand. Op tafel staat een boetseerwerk in de vorm van een ronde bol waar poppetjes in en uitkruipen. Een werk van een outsider kunstenaar, vertelt Scherder, en het stelt de hersenen voor. Er ligt een kunststof hersenmodel klaar om -waar nodig- uitleg te geven.

Hier werkt de man die de afgelopen jaren voor een groot publiek bekend werd door zijn colleges bij onder meer De Wereld Draait Door als de grote pleitbezorger voor meer beweging in het onderwijs, maar ook voor ouderen. Niet alleen omdat dit goed is voor het lichaam als geheel, maar vooral, vanuit zijn eigen vakgebied, omdat het zo goed is voor het brein. In 2014 verscheen zijn boek ‘Laat je hersenen niet zitten’. Naast groot voorstander voor meer bewegen, is hij ook op passionele wijze ambassadeur voor meer muziekonderwijs op scholen. Er is een prachtig filmpje waarin hij in een college voor de Universiteit van Nederland uitlegt wat er gebeurt met de hersenen wanneer je naar muziek luistert. En nog beter volgens hem: als je muziek maakt.

 

Er lijkt hernieuwde aandacht voor muziekonderwijs op scholen. Komt dat door uw pleidooi hiervoor?

 

‘In de afgelopen jaren is muziek en bewegen steeds meer uit het regulier onderwijsprogramma gegooid. Dat is gek omdat het juist voor kinderen zo goed is om te bewegen en muziek te maken. Gelukkig is er nu weer een beweging de andere kant op. In Rotterdam heb je bijvoorbeeld het prachtige programma ‘Ieder Kind een Instrument’ van de SKVR waarbij kinderen op de basisschool de mogelijkheid krijgen een instrument te leren bespelen en samen muziek te maken. Het is fijn dat we vanuit de wetenschap kunnen bijdragen aan argumenten waarom er juist meer aandacht voor muziek, bewegen en kunstonderwijs zou moeten zijn. Door allerlei onderzoek en de toenemende kennis over hoe het brein werkt, weten we nu steeds specifieker wat er gebeurt met de hersenen bij verschillende activiteiten. Maar eigenlijk is het al heel lang bekend dat een verrijkte omgeving bijdraagt aan de ontwikkeling van de hersenen. Dit betekent een omgeving waarin veel nieuwe activiteiten worden aangeboden en kinderen telkens uitgedaagd worden.'

 

'Waarom specifiek muziek maken zo goed is voor het kinderbrein, komt omdat muziek zowel werkt op onze emotie als op de motoriek. In de hersenen liggen de twee gebieden die hierover gaan dicht bij elkaar. Daardoor leren kinderen hun impulsen beter te beheersen. Door muziek te maken, maar ook door kunst te maken is de prefontale cortex zeer actief en dat gebied zorgt er voor dat je leert plannen, keuzes leert maken en dat leert je om te schakelen, flexibel te zijn. Er ontstaan allerlei verbindingen tussen verschillende gebieden van de hersenen. En hoe meer verbindingen er in de hersenen ontstaan op jonge leeftijd, hoe meer cognitieve reserve kinderen opbouwen voor de rest van hun leven en hoe beter het brein in een veel later stadium van het leven bijvoorbeeld opgewassen is tegen dementie. Bij muziek beluisteren en maken wordt er een verbinding gemaakt tussen de linker en de rechter hersenhelft. Heel simpel gesteld gaat de rechterhelft over emotie en de linkerhelft over actie. Het volume van de verbindingsbalk neemt toe naarmate er meer gemusiceerd wordt. Ook voor mensen met een kwetsbaar brein zoals kinderen met autisme of verstandelijk gehandicapten, zie je dat de resultaten die worden geboekt met deze mensen door middel van kunstbeoefening zo fantastisch zijn. Ik erger me daarom ook kapot als er bij bezuinigingsronden als eerste wordt gekort op de creatieve activiteiten, terwijl die zo zichtbaar leiden tot goede resultaten.'

 


Foto: Rinie Bleeker - project 'Slagwerk' Cultuurtraject Rotterdam

 

U heeft het over een verrijkte omgeving, leven we niet in een tijd waarin kinderen heel veel wordt aangeboden?

 

'Als het gaat om die verrijkte omgeving is het goed ons telkens af te vragen of een nieuwe ontwikkeling een verrijking of een verarming is voor de geest. Veel ontwikkelingen hebben bijgedragen aan een meer comfortabel leven, maar zijn vaak een verarming van de geest: Roltrappen, de TomTom, alle social media of games. Het is ongetwijfeld spannend om te proberen een volgend level te halen en toch draagt het niet bij aan een beter brein. Ook veel jeugd zit te appen en daarbij wordt over het algemeen het brein ook niet uitgedaagd want die conversaties gaan vaak nergens over.'

 

'De frontale lob van de hersenen is het laatst af. En juist dat deel reageert fantastisch op nieuwe dingen. Je moet dus niet streven naar een zorgeloos comfortabel leven, maar juist voortdurend nieuwe dingen aanbieden. Ouders maken zich soms zorgen dat hun kinderen het zo druk hebben met diverse hobby’s. Niet nodig want ze kunnen heel veel aan. Het is echter wel belangrijk dat we leren focussen. Dus niet van het een op het andere overspringen, maar telkens met een ding gefocust bezig zijn. Al die verschillende informatiestromen zie ik niet als een verrijkte omgeving. Je moet daarin leren filteren en keuzes maken. Juist dat soort vaardigheden doe je op als je creatief bezig bent. Het brein moet keuzes maken, leren plannen, schakelen en ontdekken dat er meerdere oplossingen mogelijk zijn om te bereiken wat je wilt bereiken. Als ik vroeger aan het buiten spelen was, ging ik daar helemaal in op en moest mijn moeder mij tien keer roepen voordat ik haar hoorde. Dat zijn betere bezigheden dan hangend achter een scherm. Het is iets wat ouders zelf ook doen. Zij zitten met een iPad en de kinderen dus ook. En het blijkt dat als je de hele dag achter die schermen zit, wat dus zowel inactief is in fysieke zin, maar ook vanuit het oogpunt van het brein, dat je dan ’s avonds moe bent.'

 

Als een verrijkte omgeving goed is voor het ontwikkelen van kinderen, hoe moet dat onderwijs er dan uit zien?

 

'Deze vraag wordt vaak gesteld aan het einde van mijn lezingen, maar dan zeg ik altijd: dat is jullie expertise. Het is aan jullie om op basis van deze kennis over het brein een goed onderwijs te ontwerpen wat zorgt voor breinontwikkeling bij kinderen. Zo’n verrijkte omgeving waarbij het brein steeds wordt uitgedaagd zou een schooldag moeten zijn waar taal en rekenen worden afgewisseld met beweging, muziek en kunstvakken. Hoe dit er precies uit moet zien is aan de scholen zelf, dat is hun expertise. Het zou ook goed zijn eens te onderzoeken of die vergrote aandacht in het onderwijs voor taal en rekenen ook leidt tot betere resultaten. Ik ben er van overtuigd dat muziek en beweging tijdens zo’n schooldag ervoor zorgen dat kinderen op alle terreinen beter gaan presteren. Het zouden weer vaste onderdelen moeten zijn van het schoolprogramma. Bij Ajax krijgen de talenten ook veel meer aangeboden in hun trainingsprogramma dan alleen maar voetbal. Om beter te gaan voetballen worden juist ook heel veel andere zaken aangeboden.'

 

'Waar het om gaat is dat je de rijkdom dat het leven biedt moet aangrijpen en er van genieten. Zo ook met muziek. Het blijkt overigens dat als het gaat om het beluisteren van muziek, wat dus ook al heel goed is voor het brein, het wel van belang is dat het muziek is die je mooi vindt. Als mensen naar muziek luisteren die ze niet mooi vinden, gebeurt er eigenlijk heel weinig in het brein.'

 


Foto: Rinie Bleeker - project 'Slagwerk' Cultuurtraject Rotterdam

 

'Het is daarom ook goed om diverse muzieksoorten aan te bieden in bijvoorbeeld een stad als Rotterdam. Muziek waar mensen thuis mee zijn opgegroeid in een prettige situatie kan bijvoorbeeld heel goed werken. Maar daarin zou het interessant zijn om nog meer onderzoek te doen naar wat goed werkt en wat minder.'

 

In een van uw colleges geeft u aan dat het luisteren naar muziek en muziek maken wijsheid brengt. Wat verstaat u eigenlijk onder wijsheid?

 

'Dat je je emoties kan herwaarderen. Dat je nog een keer nadenkt over iets wat je is overkomen. Dat je je primaire emoties kunt controleren. Dat je flexibel bent omdat je geneigd bent extra en vaker over iets na te denken waardoor er ook meerdere oplossingen mogelijk zijn in een situatie. Dat je het vermogen hebt tot zelfreflectie. Dat je ook in ziet dat je eigen gedrag op een bepaald moment niet goed was. Dat je je eigen minnen onder ogen kan zien. Dat je empathisch bent en dus aan meer kunt denken dan alleen jezelf en je eigen belangen. Empathie is iets wat zich bij opgroeiende kinderen nog moet ontwikkelen. Het blijkt dat die delen van je brein die daar bij betrokken zijn zeer goed reageren op muziek. Wijsheid en creativiteit hangen daarin zeer met elkaar samen. Want als je creatief leert denken dan ben je in staat om meerdere oplossingen voor een probleem te verzinnen. Onderwijs moet uitdagen dieper over iets na te denken en niet kinderen in een richting te duwen. Deze verzameling vaardigheden die ik hier omschrijf als wijsheid helpen je tegen de normale teleurstellingen die iedereen in zijn of haar leven meemaakt.'

 

Deze blog is geschreven in het kader van Cultuureducatie Met Kwaliteit